MevlânâHâlid-i Bağdâdî hazretlerinin yetiştirdiği velîlerden. İsmiAbdullah`tır. Herâtlı olduğu için Herâtî veya Hirevî nisbeleriylemeşhûr olmuştur. Doğum ve vefât târihleri kesin olarak bilinmemektedir.Şam`da vefât etti. Kabri Kâsiyun Dağı eteğinde Mevlânâ Halîd-i Bağdâdîhazretlerinin türbesi yanındaki kabristandadır.
Horasan`ın Herât şehrinde dünyaya gelenAbdullah Herâtî, memleketinde çeşitli ilimleri tahsîl edip kendiniyetiştirdi. Sonra Allahü teâlânın rızâsına kavuşturacak mânevî yolugösteren bir rehber aramaya başladı. Bu sırada Irak`ın Süleymâniyeşehrinde medresede talebe okutmakta iken aldığı mânevî bir işâretleHindistan`da bulunan büyük evliyâ Şah Gulam-ı Ali Abdullah-ı Dehlevî`yetalebe olmaya giden Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri, yolculukesnasında Herât`a geldi. Abdullah Herâtî ile karşılaştı. AbdullahHerâtî Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretlerine arkadaş olmak isteyincearalarında şu konuşma geçti:
-Nereye gidiyorsun?
-Evliyânın sultanı, Şâh Abdullah Dehlevîhazretlerine talebe olmaya, onun mânevî feyzlerinden istifâde etmeye vebeni ıslâh etmesi için gidiyorum.
-Ben seninleyim.
Bunun üzerine Mevlânâ Hâlid hazretleri:
-Dönüşümü bekleyin, buyurdu. Abdullah-ıHerâtî;
-Ben Irak`a gider orada sizi beklerim,dedi.
Bu sebeple Musul`a geldi. Orada ilimtahsîli ile uğraştı. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî, Abdullah-ı Dehlevîhazretlerinin sohbetleriyle şereflenip, insanlara İslâmiyetin emir veyasaklarını anlatmakla vazîfeli olarak Bağdâd`a, oradan daSüleymâniye`ye geldiği sırada Abdullah-ı Herâtî de Süleymâniye`yegeldi. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretlerinin hizmetine girip talebesioldu. Uzun müddet hizmet ve sohbetlerinde bulunup mânevî feyzlerinekavuştu. Tasavvuf yolunda ilerledi ve yüksek evliyalık derecelerinekavuştu. Mevlânâ Hâlid hazretlerinin en önde gelen talebelerinden olup,Süleymâniye, Bağdâd ve Şam`da bulunduğu sırada hizmetinden hiçayrılmadı. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî, insanlara Allahü teâlânın emir veyasaklarını anlatmak, onların dünya ve âhirette kurtuluşa ermelerinerehberlik yapmaları hususunda ona mutlak icâzet ve hilâfet verdi.
Abdullah-ı Herâtî çok sevdiği hocasınınyanından ve hizmetinden ayrılmaz, hocası da onu çok severdi. Busevgisinin neticesi Abdullah-ı Herâtî`yi Irak`taki mallarını korumak vefakirlerin haklarını vermekle vazîfelendirdi. Abdullah-ı Herâtî,Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî`nin Irak`taki hububat çeşidi malından neçıkarsa hepsini toplar, fakirlerin haklarını ayırıp öşürleriniverdikten sonra bir kâfile ile Şam`a yollardı. Bunların eksiksiz yerineulaşması için son derece ihtimam gösterirdi.
Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretleri vefâtettiği zaman Abdullah-ı Herâtî Süleymâniye`de idi. Mevlâna Hâlid-iBağdâdî hazretlerinin hilâfet verdiği önde gelen talebelerinden Şeyhİsmâil Enerânî de tâuna yâni salgın vebâ hastalığına tutulmuştu. Hastahalinde, Süleymâniye`de bulunan Abdullah-ı Herâtî`ye haber gönderip,Şam`a gelmesini ve şâhitler huzûrunda, kendi yerine onu halîfebırakacağını bildirdi. Sonra da şâhitlerin tâuna yakalanmasındankorktu. Bu hususta Abdullah Herâtî`ye bir ferman veya icâzetyazılmasını istedi. Arzuladığı icâzete şunları yazdırdı:
Bismillâhirrahmânirrahîm
Âlemlerin Rabbi olanAllahü teâlâya hamdolsun. Peygamberimiz Muhammed aleyhisselâma, O`nun ehline veEshâbınınhepsine salât ve selâm olsun. Şimdi... Ben yerime, irşâd ve insanlaraİslâmiyetin emir ve yasaklarını anlatmak makamına, sâlih, mücâhid,felâh, kurtuluş bulan, bu zamânın dervişi, ihsan makâmına yükselen, engüzel şekilde evliyâ yolunu izleyen yardımcı efendimiz Şeyh AbdullahHirevî (Herâtî)`yi oturttum. Onu yerime halîfe bıraktım. Tıpkı, şeyhim,üstâdım, dayanağım, sığınağım, bu varlıkların kutbu Ebü`l-BehâZiyâeddîn Mevlânâ Hâlid Nakşibendî Müceddidî`nin beni kendi yerinebıraktığı gibi onu kendi yerime bıraktım.
Kendi usûlüne göre emirler verecek,yasaklar koyacak, diğer halîfe ve müridler ona itâat edeceklerdir. Herkim ona aykırı davranırsa, o bizim yolumuzdan çıkarılmıştır.
Abdullah-ı Herâtî Süleymaniye`dendöndükten sonra yazılı olan icâzeti şifâhen söyledi. Altına da İsmâilEnerânî Hâlidî imzâsını attı. Mevlânâ Hâlid hazretlerinin zamânındankalma kim varsa hepsi bu hilâfeti kabûl ettiler.
Abdullah-ı Herâtî kendisine verilenhilâfeti kabûl etti. Ancak çok sevdiği hocasının vefâtı ve onun engözde talebesi Şeyh İsmâil Enerânî`nin hastalığı sebebiyle üzüntü vekedere boğuldu. Fakat kendini çabuk toparladı. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdîhazretlerinin Şeyh İsmâil Enerânî`ye ve onun da kendisine bıraktığıirşad makâmına oturdu. Mevlânâ Hâlid efendimizin âile fertlerininhizmetini bizzat üzerine aldı. Onların ihtiyaçlarını gidermeye gayretetti. Mevlânâ Hâlid hazretlerinin muhterem hanımları ve oğlu ŞeyhNecmeddîn Bağdâd`a gitmek istediğinde Abdullah Herâtî de onlarlaberaber Bağdâd`a gitti. Bir müddet kaldıktan sonra Erbil bögesine veoradan da Şam`a döndüler. Her ne zaman Bağdâd`a ve Erbil`e gidecekolsalardı gittikleri yerlerden onların hâlini hâtırını sormadanedemezdi. Onlara dâimâ saygılı davranırdı. Onlar Şam`a dönüp geldiklerizaman da en uygun nasılsa onların hizmetini görür, hiç bir şeylerinieksik etmezdi.
Büyük evliyâ ve kerâmetler sâhibi olanAbdullah-ı Herâtî hazretleri uzun seneler Şam`da Mevlânâ Hâlid-iBağdâdî hazretlerinin dergâhında kalıp talebe yetiştirdi. İnsanlaraİslâmiyetin emir ve yasaklarını anlatarak onların dünyada ve âhiretteseâdete ermelerine vesîle oldu.
Ömrünün sonuna doğru Şam`daki Ümeyye(Emeviyye) Câmiinde hazret-i Hüseyin`in şehîd başının olduğu makamdaoturup ibâdet ve zikirle meşgûl idi. Orada oturduğu sıradarahatsızlandı. Bu onun son hastalığı idi. Bunu duyan talebeleri vehalîfeleri onu sağlık üzere bir daha görüp, duâsını almak üzere kâfilekâfile geldiler. Her birisi etrafında pervâneler gibi dönüyor, hizmetteve saygıda kusur etmemeye çalışıyordu.
Halîfeleri, Abdullah-ı Herâtîhazretlerine hastalığının sâkinlediği bir zamanda; Senden sonra yerinehalîfe olarak kime tâbi olmamızı emredersiniz? İrşâd halîfeliğini kimebırakacaksınız? diye sordular. Abdullah Herâtî hazretleri:
Bu iş için âlim, Ârif-i Samedânî ŞeyhMuhammed Hanî`den başkasını, ondan daha lâyıkını görmüyorum. Ben ondatam mükemmel istikâmetten başka bir hal görmüyorum. Mevlânâ Hâlidefendimiz de vefât edinceye kadar ondan hoşnud idi. Benden sonra onatâbi olun. Teslimiyet anahtarlarını ona bırakın. buyurdu.
Bu vasiyeti yaptıktan kısa bir müddetsonra vefât etti. Tekfîn işleri tamamlandıktan sonra cenâze namazıÜmeyye Câmiinde kılındı. Sevenlerinin mahzûn bakışları, duâ vetekbirleri arasında Kâsiyun Dağı eteğindeki Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdîhazretlerinin türbesinin de bulunduğu kabristana defn edildi. Bütüntalebeleri ve sevenleri onun cenâze ve defn vazifesi sırasında hazırbulundular.
Zâhirî ilimlerde derin âlim manevîilimlerde yüksek bir evliyâ olanAbdullah-ı Herâtî güzel ahlâksâhibiydi. Mütevâzî bir zât olup insanlara hizmet etmeyi severdi.Talebelerinin her türlü derdleriyle ilgilenir ve yardımlarına koşardı.
ÖLÜYÜ DİRİLTEMEM
Trablusşam Nakîb-ül-eşrâfı ŞeyhAbdülfettâh Zağbî Efendi, Yûsuf Nebhânî hazretlerine şöyle anlatmıştır:
Bir defâsında bir arkadaşımızhastalanmıştı. Abdullah ibni Şeyh Hıdır ez-Zağbî`yi de yanımıza alıpziyâretine gitmek istedik. Onu götürmekten maksadımız hastanınbereketlerinden istifâde ederek şifâya kavuşması idi. Ancak gitmekistemedi. Çok ısrar edince kabûl edip bizimle geldi. Hastanın yanınavardığımızda, şiddetli hastalığından hiç bir eser kalmadı. Ayağa kalkıpbizi karşıladı. Hoş geldiniz. deyip konuştu. Ziyâreti yapıp yanındanayrıldık. Ayrılıp giderken yolda Şeyh Abdullah hazretleri; Ben ölüyüdiriltemem. dedi. Bu sözüyle ziyâretine gittiğimiz kişinin öleceğineişâret etmişti. Dedim ki:
Onun yüzünde hiç ölüm işâreti yok.
Yine;
Ben ölüyü diriltemem. buyurdu.
Sonra memleketine gitti. Hastaarkadaşımız iyileşti çarşıya pazara çıkıp dolaştı. Ben Şeyh Abdullahhazretlerinin işâretine ve diğer taraftan da hastanın sıhhatekavuşmasına hayret ediyordum. Çünkü o öleceğine işâret etmişti. Hastaise sapasağlam olmuştu. Aradan on gün kadar geçti. Bir gün o arkadaşınevinin bulunduğu taraftan ağlama sesleri işittim. Merak edip sorunca,arkadaşımızın vefât ettiğini öğrendim. O zaman Şeyh Abdullah`ınkerâmetini anladım.
1) Reşahât Zeyli; s.178
2) Hadâik-ul-Verdiyye; s.261
3) Mecd-i Talid Tercümesi; s.105
4) Şems-üş-Şümûs Tercümesi; s.106
ABDULLAH HERÂTÎ kabir adresi konusunda bilginiz varsa lütfen 
