Evliyânın büyüklerinden. İsmi Muhammed bin Sabih, künyesi Ebü`l-Abbâs`tır. İbn-i Semmâk lakabı ile meşhur oldu. Kûfelidir. Doğum târihi bilinmemektedir. 799 (H.183) senesi Kûfe`de vefât etti.
İbn-i Semmâk, zamânının önde gelen âlimlerinden ilim ve edeb öğrendi. Hişam bin Urve, A`meş ve başkalarından hadîs dinledi ve bu ilimde mütehassıs oldu. Ahmed bin Hanbel hazretleri kendisinden hadîs rivâyetinde bulundu. Ma`rûf-u Kerhî hazretleri talebelerinin önde gelenlerindendir.
İbn-i Semmâk hazretleri bir ara Bağdât`a gelip Halîfe Hârûn Reşîd ile görüştü ve ona nasîhatlarda bulundu. Bir gün; Ey müminlerin emîri! Senin Allahü teâlânın huzûrunda bir yerin vardır. Ancak ilâhî huzurda duruşun bittikten sonra Cennet`e veya Cehennem`e gideceksin. Acaba senin yerin hangisi olacak? buyurdu. Hârûn Reşîd bu sözleri duyunca kendini tutamayıp ağlamaya başladı.
İbn-i Semmâk hazretleri ömrünü Kûfe`de geçirdi. Hikmetli söz ve nasîhatleriyle meşhur oldu.
İbn-i Semmâk, bildiklerini, öğrendiklerini yerine getiren Allah`ın sevgili bir kuluydu. Bir vâzında; İçinizde Allahü teâlâyı hatırlatan fakat kendileri unutan pekçok kimseler vardır. Yine öyleleri vardır ki, Allahü teâlânın yasak, haram kıldığı şeylere karşı cüretkâr olup, haram işledikleri halde, başkalarını Allahü teâlâya yaklaştırmaya çalışırlar. Yine sizden öyleleri vardır ki, kendileri Allahü teâlâdan kaçtıkları halde, insanları Hakk`a çağırırlar. diyerek, ilmiyle âmil olmayan, bildikleriyle amel etmeyen ve gaflet içinde kalanların hâlini dile getirdi.
İbn-i Semmâk hazretleri zamânın ileri gelen devlet adamlarına nasîhat eder, mektuplar gönderirdi. Muhammed bin Hasan, Rukbe`ye vâli tâyin edilmişti. Ona yazdığı mektupta: Her hâlinde takvâ üzere ol, haramlardan sakın, Allahü teâlânın nîmetlerine şükret ve O`ndan kork. Nîmete şükretmek; günâh işlememekle olur. Muhakkak her nîmette bir delil, hüccet ve mesûliyet vardır. Hüccet, delil, o nîmetin Allahü teâlâ tarafından verilmiş olmasıdır. Mesûliyetine gelince; o, nîmet olduğu halde günah işlememektir. Allahü teâlâ sana âfiyet versin. İşlediğin günahları ve yaptığın kusurları affetsin. buyurdu.
Muhammed bin el-Yemân anlatır: Bağdâtlı arkadaşlarımdan birisi, İbn-i Semmâk hazretlerine mektup yazıp, dünyâyı kendisine anlatmasını istedi. Cevabında; Allahü teâlâ dünyâyı şehvetlerle ve âfetlerle doldurdu, helâlleri güçlüklerle, haramları da mesûliyetlerle birleştirdi. Helâller için hesâba çekeceğini, haramlar için azâb edeceğini bildirdi. Vesselâm. yazarak gönderdi.
Söylenilen söze çok dikkat edilmesini herkese söylerdi ve Sen, duyduğunu başkalarına söyleyenden daha çok, gizler görünenden kork. Çünkü böyle kimseye, insanlar yalan yakıştıramazlar daha çok inanırlar. Sizden biriniz bâzan kendisine itimâd eden birine bir söz söyler, o da onu yayar, bu yüzden ülkeler harâb olur. buyurarak gıybet edilmemesini ve az konuşmayı, sırrını hiç kimseye söylememeyi tavsiye ederdi.
Akıllı kimselerin arzusu, düşüncesi, Cehennem`den kurtulmak ve haramlardan kaçmaktır. Ahmak olanın arzusu, oyun ve eğlencedir. ve Ölüm meleği yastığının dibinde durduğu halde uyuyup gaflete dalan kimseye çok şaşılır. sözleriyle âhireti unutup gaflette olan insanlara duyduğu hayreti bildirmiştir. Her şeyden evvel farzları yapıp haramlardan ve şüpheli şeylerden sakınmayı söyler, nâfilelerle uğraşılacak zaman olmadığını bildirir; Zarûrî din bilgilerini alıp, faydasız şeyleri terk etmek, akıl sâhiplerinin işidir. buyururdu.
Allahü teâlâ dünyâyı lezzetlerle ve âfetlerle doldurdu. Helâlleri güçlüklerle, haramları da mesûliyetlerle berâber kıldı. Yine; İnsanlar üç kısımdır: Birincileri, günahkârlar sınıfı olup, günahlarına tövbe edip bir daha günahlara dönmek istemeyenlerdir. Bunlar iyidir. Makbûldür. İkincileri, günah işlerler, sonra tekrar tekrar günah işlerler, sonra üzülürler, sonra yine günah işlerler, sonra da ağlarlar. Bunların kurtulması umulur. Fakat helâk da olabilirler. Üçüncüleri, günah işlerlerken pişman olmazlar, pişman olurlar üzülmezler ve yine günah işlerler ağlamazlar. Bunlar Cennet yolundan Cehennem yoluna sapmış olanlardır. buyurdu.
Yine; İnsan günahlardan sakındığı kadar, Allahü teâlâyı tanır. buyurarak Allahü teâlâyı tanıyan kimsenin günah işlemeyeceğini bildirmiştir.
Ömründe hiç evlenmedi. Kendisine; Niçin evlenmiyorsunuz? diye sorduklarında; Ben bir şeytanla başa çıkamıyorum. İki şeytanla nasıl baş edebilirim? buyurdu. Nasıl? dediklerinde; Benim bir şeytanım var. Evlenince bir de evlendiğim kadının şeytanı buna eklenecek. Ben bu iki şeytanla nasıl baş ederim? buyurdu.
Bir gün kendisine amelsiz ilimden sordular, O; Amelsiz ilim peşinde koşanın misâli şeytandır. Kendisini makam, mevki arzusuna kaptıranın misâlî Firavun`dur. Yâni makam korkusundan îmân etmemiştir. sözleriyle amelsiz ilim sâhiplerini ve makam, mevki peşinde koşanların hâlini haber verdi.
Riyâkar kimse hakkında da; İlim ve amel sahibi olduğu halde riyâkâr olan kimse, içinde gizlediğini (riyâyı) insanlara bildirseydi elbette insanlar ondan yüz çevirir ve akılsız olduğuna hükmederlerdi. buyurdu.
Muhammed bin Semmâk yaşayışı ve hikmetli sözleriyle, binlerce insanın Allahü teâlânın râzı olduğu yola kavuşmasına sebeb oldu. Hıristiyan bir genç iken, İbn-i Semmâk`tan işittiği sözlerden kalbinde îmân nûru parlayanMârûf-i Kerhî`yi, İmâm-ıAli Rızâ`ya götüren ve orada îmân etmesine sebeb olan İbn-i Semmâk hazretleridir.
Allahü teâlâya itâat edenleri çok severdi. Bu sebeple vefâtından az önce; Yâ Rabbî! Âsî olduğum zamanlarda bile sana itâat edenleri sevdiğimi bilirsin. Benim itâatkâr kullarına olan bu sevgimi isyân ve günahlarıma keffâret say. buyurdu.
ALLAHÜ TEÂLÂ METH EDİYOR
İbn-i Semmâk hazretleri bir ara Hârûn Reşîd`in bulunduğu bir meclise geldi. Eshâb-ı kirâmı (aleyhimürrıdvân) ve hazret-i Ebû Bekr, Ömer ve Osman`ı (radıyallahü anhüm) şu sözlerle medh etti: Allahü teâlâya hamd olsun, Resûlullah efendimize salât ve selâm olsun. Sonradan gelenlerden, yâni Eshâb-ı kirâmdan olmayanlardan bin tânesi, Eshâb-ı kirâmdan en aşağıda olanın derecesine yaklaşamaz. Onlar Allahü teâlânın azâbından emîn oldular. Babalarımız ve dedelerimiz de îmân edip, kılıç korkusundan emîn oldular. Yâ Ebâ Bekr! Sen Allahü teâlâya kulluk ve itâatte öyle bir dereceye ulaştın ki, Allahü teâlâ Kur`ân-ı kerîmde seni medhü senâ ediyor. Yâ Ömer! Sen bir halîfe, emîr değil, müslümanların babasısın. Yâ Osman! Sen mazlûmsun ve günahsız olarak şehîd edilip defnedildin. Sen olgunluk yaşında idin. Ama küçük bir çocuk gibi (günahsız) vefât ettin. buyurdu.
BİR BARDAK SU
İbn-i Semmâk, Abbâsî halîfelerinden birinin huzûruna girdi.Halîfe bu sırada su içiyordu.Halîfe, İbn-i Semmâk`a; Bana nasîhat et. dedi. İbn-i Semmâk; Susuzluktan ölecek bir halde olsan ve seni ölümden kurtaracak suyu bütün servetin karşılığında verecek olsalar ne yapardın? diye sordu. Halîfe: Bütün servetimi verir suyu alırdım. deyince İbn-i Semmâk; O halde, bir bardak su kadar kıymeti olan servetinle niçin öğünüp duruyorsun? dedi.
1) Hilyet-ül-Evliyâ; c.8, s.203
2) Câmiu Kerâmât-il-Evliyâ; c.1, s.102
3) Tabakât-ül-Kübrâ; c.1, s.61
4) Risâle-i Kuşeyrî; s.71
5) Şezerât-üz-Zeheb; c.1, s.303
6) Târih-i Bağdâd; c.5, s.365
7) İslâm Âlimleri Ansiklopedisi; c.2, s.219
İBN-İ SEMMÂK kabir adresi konusunda bilginiz varsa lütfen 
